Мілейшай сэрцу краіны ня знойдзеш. Зборнік патрыятычных песень для хору

«Мілейшай сэрцу краіны ня знойдзеш» — гэта ўнікальны зборнік беларускіх патрыятычных песень для хору, вынік шматгадовай працы даследчыкаў, музыкаў і захавальнікаў культурнай спадчыны. У кнізе сабраныя адноўленыя мелодыі, рэдкія нотныя запісы і песні, якія доўгі час існавалі толькі ў памяці і вуснай традыцыі. Гэта не проста спеўнік, а жывы мост паміж пакаленнямі, сведчанне таго, што беларуская песня захоўвае памяць, боль і надзею нават у выгнанні.

***

Можна сказаць, што гэты зборнік — вынік 100-гадовай працы беларусаў. У 2022 годзе я звярнула ўвагу на вельмі цікавы спеўнік, які склаў Кастусь Верабей, а ў лютым 2025 году мне яго даслалі, і мне загарэлася зрабіць яго з нотамі. Некаторыя песні раней ужо спявалі хор „Унія“, яны друкаваліся ў зборніку „Годныя песні“, а некаторыя даўно занесці і аранжаваць для хору нанава. „Як шырока і далёка“, „Нёман“, „Я люблю густы шумы“, „Партызанскі марш“ я запісала з голасу Алы Орсы-Рамана, бо нотату нідзе не было. Падчас запісу песень мы з Алай размаўлялі пра жыццё беларусаў у эміграцыі, як яны трымаліся свайго беларускага:

„Пасля вайны ў беларускім лагеры ў горадзе Рэгенсбургу была створана акрэдытаваная гімназія для дзяўчэй [яе ствараў бацька Алы разам з многімі беларусамі]. Галоўным акцэнтам за ўсё мусіў быць Мікола Куліковіч, ён жа кіраваў хорам гімназіі. Рэгенсбург меў у лагеры свой асобны хор. Тады мы ўсе хадзілі і ў адзін, і ў другі хор. Я лепей хацела хадзіць на балет і народныя танцы да Вілаўкі Ляўчук. Але ў хоры ўсё мае сябры былі, таму мы ўсе разам туды хадзілі, часам звонку фальшывілі дзеля жарту.

Рэгенсбург быў невялікі, кіраваў хорам спакойна, часам нешта расказваў, калі практыкаваліся, узняў скрыпку, каб паказаць тон, паўторна выйшаў. Пераважна спявалі беларускія народныя песні, і заўсёды а капэла. Куліковіч жа ўвесь час сядзеў за піяніна, калі нехта нешта зробіць, ён папраўляў, граючы на піяніна, даваў слухаць, дзе мы памылікі зрабілі. Спявалі песні нацыянальна моладзі, адраджэння, усё з аккомпаніментам Куліковіча.

Кожны тыдзень быў выступ у лагеры, нас прыходзілі слухаць украінцы, немцы, іншыя нацыянальнасці. Часам мы ездзілі з выступамі па іншых лагерах. Такім было патрыятычнае выхаванне ад Куліковіча і Рэгенсбурга на ўсё далейшае жыццё“.

Праз гэтыя аповеды я нібы сама пераносілася ў той час і была побач з тымі выбітнымі беларусамі. Праз гэта прыходзіла яшчэ большая разуменне каштоўнасці таго матэрыялу, з якім працую.

Аўтарства песні „Гэй, наперад“ было невядомае. Сяржук Сокалаў-Воюш высветліў: „Музыку на верш „Гэй, наперад“ пісалі: Антон Грыневіч, Аляксей Тураноў і Мікола Чуркін. Нотату не знаходжу... Трэба пашукаць далей у заходнебеларускіх выданнях, бо там яна спявалася досыць актыўна“. Пасля гэтых нот удама знайшліся ў „Беларускім календары“ 1923 году, які даслала Яніна Грыневіч. Што дзіўна — песня, якую ўсе любілі і спявалі амаль як народную, праз 100 гадоў была забытая цалкам і, каб не ноты, аднаўленне яе было б немагчыма.

Зборнікі Міколы Куліковіча „Патрыятычныя беларускія спевы для хору“ і Вячаслава Саляха-Качанскага „Зборнік беларускага жаўнера“, а таксама ноты, якія мне пакінуў у апошняй нашай сустрэчы Кірыла Насаў, былі са мной у Стамбуле, было жаданне і далей іх агучваць (пачалі гэтак рабіць яшчэ ў Беларусі ў 2020 годзе) разам з сынам Адамам (ён спяваў тэнар і бас, і сапрана і альта). Досвед, набыты за 12 гадоў маёй працы ў Дзяржаўным камерным хоры Рэспублікі Беларусь, прыдаўся для такіх запісаў. Калі распачалі працу над гэтым зборнікам, я пачала спяваць таксама за тэнар і баса, бо, аранжуючы ці рэдагуючы песню, адразу ж можна было зрабіць запіс і праверыць, ці ўсё напісанае да месца.

Песні, нотату якіх у мяне не засталося ад Кірыла Насаева, я аднаўляла па розных крыніцах і ўспамінах. Хор „Унія“ таксама з удзячнасцю дапамагаў: некаторыя мелодыі былі падхопленыя з запісаў, іншыя — з вусных перадач. Гэтая праца была сапраўдным вяртаннем у часе, у асяроддзе беларускіх харыстаў, што трымалі культуру і мову ў выгнанні.

Калісьці Ларыса Геній казала, што ў вершах важна не толькі слова, але і дух, які стаіць за ім. Менавіта гэты дух я імкнулася захаваць у кожнай песні. Кожная мелодыя — гэта не толькі гукі, але і гісторыя, памяць, боль і надзея.

Калі праца над запісам песняў была далёка завершаная, я адчувала вялікую ўдзячнасць тым, хто дапамог мне ў гэтай справе. Гэта і даследчыкі, і выканаўцы, і ўсе, хто беражліва захоўваў ноты і запісы.

Заповед Аллы Орсы-Рамана пра Кастуся Вераб’я: „Косцік добра спяваў, меў добры слых і голас. Ён заўсёды адчуваў, дзе трэба ўзняць, дзе знізіць. Ён не толькі спяваў, але і любіў, і разумеў музыку. Я памятаю, як ён працаваў з хорам: уважліва, спакойна, з павагай да кожнага“.

Увесь гэты досвед — аснова зборніка. Я спадзяюся, што ён будзе жыць, што гэтыя песні зноў будуць гучаць у хорах і сем’ях, на сцэнах і ў дамах.

Перачытваючы гэтую прадмову, я захоўваю радасць ад зробленай працы. Гэта не проста кніга — гэта мост паміж пакаленнямі, сведчанне таго, што беларуская песня жыве.

Сяржук Сокалаў-Воюш
Яніна Грыневіч, Музыкавадна